Lepsze firmy. Każdego dnia.
Lepsze firmy. Każdego dnia.
Masz firmę, nieruchomości, udziały w spółkach. Przez lata budowałeś majątek i teraz chcesz mieć pewność, że po Twojej śmierci – albo już za Twojego życia – trafi w odpowiednie ręce. Testament może być podważony. Darowizna rodzi podatki i pytania o zachowek. Spółka holdingowa wymaga skomplikowanej struktury.
Fundacja rodzinna to rozwiązanie, które polskie prawo udostępniło 22 maja 2023 roku. Łączy ochronę majątku, planowanie sukcesji i elastyczne zarządzanie aktywami w jednym podmiocie prawnym. Nie jest jednak instrumentem, który zakłada się raz i zapomina – wymaga przemyślanego statutu, spełnienia wymogów rejestracyjnych i bieżącej obsługi.
W tym artykule tłumaczymy, jak założyć fundację rodzinną krok po kroku: jakie dokumenty przygotować, ile to kosztuje, jak długo trwa rejestracja i czego unikać, żeby nie popełnić błędów, które widzimy w praktyce.
Fundacja rodzinna powstaje na podstawie dwóch dokumentów sporządzonych w formie aktu notarialnego. Wynika to wprost z ustawy z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej.
Pierwszy dokument to oświadczenie o ustanowieniu fundacji rodzinnej. Składa je fundator – wyłącznie osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych.
Oświadczenie może być złożone przed notariuszem za życia fundatora albo zawarte w testamencie (wówczas fundacja powstaje dopiero po jego śmierci).
Drugi dokument to statut fundacji rodzinnej. To najważniejszy akt wewnętrzny – określa nazwę i siedzibę fundacji, cel jej istnienia, zasady zarządzania majątkiem, krąg beneficjentów i sposób wypłaty świadczeń. Statut musi być sporządzony w formie aktu notarialnego.
Obok tych dwóch dokumentów fundator przygotowuje spis mienia – wykaz składników majątkowych wnoszonych do fundacji z określeniem ich wartości i proporcji, w jakich poszczególni fundatorzy wnoszą majątek. Spis mienia nie jest aktem notarialnym, ale jego rzetelne sporządzenie ma potem istotne znaczenie dla rozliczeń podatkowych.
Częsty błąd: Widzimy, że klienci traktują statut jak formularz do uzupełnienia. To błąd. Statut to dokument, który będzie regulował życie fundacji przez dziesiątki lat – decyzje podjęte na etapie jego sporządzania (kto jest beneficjentem, jakie warunki musi spełnić, jak zmienić zarząd) mają konsekwencje, których nie da się łatwo cofnąć.
To pytanie, na które odpowiadamy konkretami, nie ogólnikami.
Fundusz założycielski to minimum 100 000 zł – taki próg przewiduje art. 17 ustawy o fundacji rodzinnej. To nie jest opłata ani koszt – te środki wchodzą w skład majątku fundacji i pozostają w niej. Mogą mieć formę gotówki, nieruchomości, udziałów w spółkach lub innych aktywów.
Koszty notarialne zależą od wartości majątku wnoszonego do fundacji i liczby aktów notarialnych. W praktyce sporządza się jeden akt notarialny obejmujący zarówno oświadczenie o ustanowieniu fundacji, jak i statut – co obniża koszt. Przy funduszu założycielskim na poziomie 100 000–500 000 zł należy liczyć się z taksą notarialną rzędu 2 000–5 000 zł netto.
Opłata sądowa za wpis do rejestru fundacji rodzinnych wynosi 500 zł (Dokument 4, § dotyczący postępowania rejestrowego).
Honorarium kancelarii prawnej za przygotowanie statutu, reprezentację w procesie rejestracji i doradztwo strukturalne ustalane jest indywidualnie – zakres pracy zależy od złożoności struktury majątkowej i liczby beneficjentów.
Bieżące koszty prowadzenia fundacji to przede wszystkim pełna księgowość (fundacja jako osoba prawna ma obowiązek prowadzenia ksiąg rachunkowych) oraz ewentualne koszty zarządu i rady nadzorczej.
Rejestr fundacji rodzinnych prowadzi Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim – jedyny sąd w Polsce właściwy w tych sprawach.
Wniosek o wpis składa fundator (lub zarząd, jeśli fundacja została ustanowiona testamentem). Nie ma urzędowego formularza – wniosek składa się na formularzach KRS. Do wniosku dołącza się akt notarialny z oświadczeniem o ustanowieniu fundacji, statut, dane członków zarządu oraz potwierdzenie wniesienia funduszu założycielskiego.
Fundacja uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu do rejestru – nie wcześniej. Do tego momentu działa jako fundacja rodzinna w organizacji, która może zaciągać zobowiązania i nabywać prawa, ale ponosi ograniczoną odpowiedzialność.
Czas oczekiwania na wpis wynosi w praktyce od kilku tygodni do kilku miesięcy, w zależności od obciążenia sądu i kompletności dokumentacji. Braki formalne we wniosku mogą znacząco wydłużyć ten czas.
Uwaga: Termin na zgłoszenie fundacji do rejestru nie jest ograniczony – ustawa nie przewiduje terminu zawitego na złożenie wniosku. Fundacja w organizacji może działać przez dłuższy czas, ale brak osobowości prawnej ogranicza jej możliwości w obrocie.
Formalnie – tak. Ustawa nie wymaga, aby fundator był reprezentowany przez pełnomocnika. Notariusz sporządzi akt notarialny i pomoże z formalnościami rejestracyjnymi.
W praktyce jednak statut fundacji rodzinnej to nie jest dokument, który można bezpiecznie skopiować ze wzoru znalezionego w internecie. Oto dlaczego.
Po pierwsze, statut musi precyzyjnie określić krąg beneficjentów i sposób ich identyfikacji. Jeśli fundator chce, aby beneficjentami byli „przyszli zstępni”, sposób sformułowania tego postanowienia ma bezpośredni wpływ na to, kto faktycznie trafi na listę beneficjentów za 20 lub 30 lat.
Po drugie, statut reguluje dozwoloną działalność gospodarczą fundacji. Art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej określa zamknięty katalog działalności, którą fundacja może prowadzić bez utraty preferencji podatkowych. Fundacja prowadząca działalność poza tym katalogiem płaci 25% CIT zamiast korzystać ze zwolnienia (Dokument 1). Błąd w statucie może kosztować fundację dziesiątki tysięcy złotych rocznie.
Po trzecie, statut określa zasady zmiany zarządu, tryb podejmowania uchwał i reguły wypłaty świadczeń. Niedoprecyzowane postanowienia stają się zarzewiem konfliktów rodzinnych – dokładnie takich, przed którymi fundacja miała chronić.
Pomagamy w przygotowaniu statutu, który odpowiada konkretnej strukturze majątkowej i rodzinnej – nie ogólnemu wzorcowi.
Jedynym właściwym sądem jest Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim – niezależnie od siedziby fundacji (Dokument 4, § 2 pkt 3). To centralizacja, która odróżnia rejestr fundacji rodzinnych od KRS, gdzie właściwość sądu zależy od siedziby spółki.
Założenie fundacji rodzinnej to proces, który trwa kilka tygodni i wymaga starannego przygotowania – przede wszystkim na etapie sporządzania statutu. Dobrze napisany statut to nie formalność, ale fundament działania fundacji przez kolejne pokolenia.
Otoczenie prawne fundacji rodzinnych jest wciąż kształtowane – Krajowa Administracja Skarbowa wydaje kolejne interpretacje indywidualne, a projektowane zmiany w CIT mogą wpłynąć na opodatkowanie niektórych transakcji. To dobry moment, żeby zaplanować strukturę z uwzględnieniem aktualnego stanu prawa, zanim przepisy się zmienią.
Odpowiedź: Tak – ustawa o fundacji rodzinnej dopuszcza, by beneficjentem było dziecko jeszcze nienarodzone (nasciturus). Prawa i obowiązki beneficjenta nabywa się bez konieczności wyrażenia zgody, co oznacza, że nawet małoletni staje się beneficjentem z mocy postanowień statutu. Należy jednak pamiętać, że zrzeczenie się przez małoletniego uprawnień beneficjenta wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego (Komentarz Osajda 2025, art. 39, Nb 61).
Czy można założyć fundację rodzinną bez notariusza?
Odpowiedź: Nie. Zarówno oświadczenie o ustanowieniu fundacji, jak i statut muszą być sporządzone w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności. Nie ma możliwości obejścia tego wymogu.
Czy wniesienie nieruchomości do fundacji rodzinnej jest opodatkowane?
Odpowiedź: Wniesienie przez fundatora składników majątkowych do fundacji rodzinnej – w tym nieruchomości i udziałów w spółkach – nie powoduje powstania przychodu po stronie fundatora. Potwierdza to interpretacja indywidualna KIS z 11 sierpnia 2023 r. (sygn.
0112-KDIL2-1.4011.534.2023.1.KF). Skutki podatkowe mogą jednak różnić się w zależności od indywidualnej sytuacji – kwestia wymaga analizy przed wniesieniem majątku.
Czy fundacja rodzinna może mieć kilku fundatorów?
Odpowiedź: Tak, ustawa dopuszcza wielu fundatorów – z wyjątkiem fundacji ustanowionej testamentem, która może mieć tylko jednego fundatora. Prawa fundatorów są co do zasady równe, chyba że statut stanowi inaczej (Dokument 2, rozdział dot. fundatora).
Czy firmę rodzinną można przenieść do fundacji jako aport?
Odpowiedź: Fundacja rodzinna może przystępować do spółek handlowych i być ich wspólnikiem – to dozwolona działalność gospodarcza zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 3 ustawy o fundacji rodzinnej. Przeniesienie udziałów lub akcji istniejącej spółki do fundacji jest możliwe i stosowane w praktyce sukcesyjnej. Skutki podatkowe takiego wniesienia powinny być przeanalizowane indywidualnie.
